Kinderlijkheid & Filosofie

1. Vijftigers, Cobra & Kierkegaard

Dat het menselijke leven zich grotendeels afspeelt rondom eenvoudige thema’s is een wijsheid die binnen een cultuur waarin ‘de grootheid’ tot norm verheven is domweg verdwenen is. Dat is de reden waarom anarchisten, die als vijanden van valse autoriteit (met de nadruk op ‘vals’) altijd de kleinheid en de eenvoud centraal stellen in het leven gehaat worden binnen een wereld die aan grootheidswaanzin lijdt.

Grootheidswaanzinnigen zien in eenvoud een bedreiging. Wanneer namelijk iedereen eenvoudig is bestaat er geen reden meer om een opschepper extra geld en invloed te geven. Dat is de waarheid die in het christelijke verlossingsverhaal Jezus van Nazareth de joodse opschepperscultuur van zijn tijd in de oren toeterde, hetgeen voor die opscheppers een reden was om de vervelende rebelse anarchist die maar over ‘de eenvoud van het kind’ zat te zeuren uit te leveren aan een opportunistische machthebber (de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus) die weliswaar inzag dat de kinderlijke mens voor hem onschuldig was, maar die desondanks (in het belang van ‘de openbare orde’) als seculiere bestuurder de onschuld uitleverde aan de religieuze grootheidswaan.

De tegenstelling ‘kinderlijke, vrij makende eenvoud versus volwassen, verstikkende ingewikkeldheid’ werd tot kernprogramma gemaakt van COBRA, een artistieke beweging die nauw verwant is aan ‘de VIJFTIGERS’, een literaire ‘stroming’ die objectief gezien teruggebracht moet worden tot de man die tot aam zijn dood Vijftiger is gebleven: SIMON VINKENOOG.
COBRA werd eind jaren 40 opgericht door kunstenaars die het filosofische werk van de Deense filosoof KIERKEGAARD als uitgangspunt van het eigen artistieke handelen wilden nemen.
Kierkegaard was een christelijke dwarsligger die de christenheid terug wilde voeren naar de kinderlijke eenvoud waarnaar het evangelie verwijst, en het spreekt dan ook vanzelf dat de Vijftigers, met hun benadrukken van de kinderlijke verbeelding en de magische beleving van de werkelijkheid als antwoord op steriel intellectualistisch vormdenken, zich met de kunstenaars die deel uitmaakten van de aan Kierkegaard gebonden COBRA-groep (waarvan APPEL en CORNEILLE de meeste bekendheid hebben verworven) verwant voelden.

Hoewel de beweging al vrij snel weer werd opgeheven, kan gesteld worden dat zij met haar benadrukking van anarchistische zelfontplooiing de jaren vijftig cultuur in sterke mate heeft beinvloed. Geen cultuur waarin kinderlijkheid wordt ge-infantiliseerd, maar een soort bevrijdingscultuur waarin wordt geprobeerd de volwassen mens in contact te brengen met ongedwongen, sensuele vitaliteit en een kinderlijke, open levensinstelling, waarin plaats is voor zowel vreugde als verdriet. Het feit dat JAZZ-muziek (met zijn sterke volwassen sentimentsbeleving) een grote rol speelde toont aan dat van kinderachtigheid (zoals je die aantreft in Hollywood-musicals uit de jaren 50) geen sprake was.

Karel Appel vervaardigde in de jaren 50 doeken waarin zijn liefde voor de muziek van Dizzie Gillespie en Miles Davis werden uitgedrukt: niet via een statische weergave van de vorm (het uiterlijk) maar via het omzetten van de vitale kracht die kenmerkend is voor JAZZ-muziek in vitale, ogenschijnlijk vormloze beelden- en kleurentaal.

“Schilderen is een zinnelijk tastbaar gebeuren,
een intens bewogen zijn met menselijke vreugde en tragedie”
Karel Appel

De opkomst van het individu-vijandige marxisme (marxisme is per definitie een anti-kind-beweging) in de jaren 60 en 70 betekende de dood van de verbeelding en de magie. De politieke massabeweging (gebonden aan een sterke leider en een machtige partij) werd heilig verklaard en op grond van die heiligverklaring werd alles wat geen direct maatschappelijk en/of economisch nut had als zijnde ‘irrelevant’ van de hand gewezen.
Bekend voorbeeld van dit kinderlijkheid dodende afzweringsgedrag was de schrijver HARRY MULISCH, die niet alleen zijn jaren vijftig werk onbelangrijk noemde, maar er zelfs toe over ging de roman in het algemeen (gezien als verwijzing naar het scheppen van een fictieve werkelijkheid) dood te verklaren.
Kunstenaars, zo luidde de impliciete boodschap, stellen geen persoonlijke daden meer. De partij en ‘de leider’ (vergelijkbaar met de clerus binnen vormgebonden religieuze organisaties) dirigeren de massa. Kunstenaars voegen als gehoorzame onderdelen van het collectief wat woorden en beelden toe. Kunst, heel simpel gesteld, wordt staats- of partijkunst. Daarin is geen plaats meer voor existentialisme (zijns- of levensfilosofie).

Hieronder een paar fragmenten uit een artikel over de filosofie van Kierkegaard, dat verscheen in ‘Jeugd en cultuur, maandblad voor studerenden’, jaargang 1972/73:


2. Kierkegaard en de gewone man

Filosofen spraken tot voor kort de taal van de geleerde kaste. Net als de theologen betrapten zij zich, in de omwentelingen van ons leven en denken tussen 1918 en 1945, op het bedenkelijke feit dat hun taalgebruik in wezen fossielenhandel was. Dit betekent de erkenning dat hun uitspraken omtrent de werkelijkheid niet veel meer met die werkelijkheid te maken hadden.
De existentialistische filosoof, met zijn herwonnen respect voor de werkelijkheid, kreeg daarom opnieuw het signatuur van de dichter.
Paragrafen en systemen weken aldus voor een eerlijk stamelen om de werkelijkheid opnieuw op geloofwaardige wijze onder woorden te krijgen.

Aan het begin van die hedendaagse zorg omtrent levende taal [..] staat de bonte vogel Søren Kierkegaard, die dit alles heeft zien aankomen. Kierkegaard leefde te Kopenhagen van 1813 tot 1855. Na een dramatisch verbroken verloving in 1841, leefde hij als ongehuwd zonderling, zijn tijd verdoende met het schrijven van vreemdsoortige boeken die weinigen begrepen.
Na een felle aanval op de verkalking van de Staatskerk, stierf hij op tweeënveertigjarige leeftijd. Pas het existentialisme ontdekte hem opnieuw, als de ironische ontmaskeraar van de leugen van het “mauvaise foi” (letterlijk: kwaadaardig geloof – figuurlijk: kwade trouw) der gevestigde orde van Staat en Kerk.

Zoals Henry Moore als beeldhouwer de oertaal van zijn metier opnieuw beluisterde in keien en schelpen, zo lagen voor Kierkegaard de bronnen der wijsbegeerte (het gesprek met de werkelijkheid, dus) op de straat. Met zijn briljante fantasie en zijn dichterschap, gepaard aan een vlijmscherpe intelligentie, nam Kierkegaard zich voor dé werkelijkheid op het spoor te komen… Elke dag dwingt hij zich om de vaktaal van het geleerde, terug te buigen naar het sappige Deens van het gewone volk…
Eind 1845 beging Kierkegaard de onvoorzichtigheid op te merken dat hij in een berucht satirisch spotblad “De Korsaar” toch ook zo graag eens een beurt zou willen hebben. Die kreeg hij. Op anonieme wijze werd hij een jaar lang met tekst en karikatuur compleet belachelijk gemaakt. …
Dit conflict opende hem de ogen voor het gevaar van invloed en terreur der publieke opinie, gemanipuleerd door gemechaniseerde berichtgeving. Scherp voorzag hij, ook in politiek en kerkelijk opzicht, hoe de gewone man in Europa in de toekomst zou ontaarden tot een gedirigeerde massa, waarin het “ideaal” van elk zal gaan worden: zich in geen geval van anderen te onderscheiden. Hun kenmerk zal de verveling zijn, melancholisch-onbewust atheïsme en doodsangst voor stilte, eenzaamheid, originaliteit en de verbanning van de dood uit het bewustzijn.

In het licht van voorgaande beschrijving laat zich gissen dat ook Kierkegaards visie op christendom en kerkelijkheid in de samenleving onze aandacht waard is:
“Hét probleem … zal worden: of wij de naaste beminnen. …. De wereld heeft allang het masker afgetrokken van al dat bedrog en die ontvluchting waarmee de christenheid zich veilig had gesteld door het christendom tot een zaak van leerstelligheid te verklaren. Maar nu roept de Revolutie in de wereld: “We willen nu eindelijk jullie christelijke daden wel eens zien”. (W. R. Scholtens)


VK-blog, geplaatst op 28 oktober 2005 14:01 door Anarchist

Advertenties

Over Wim Duzijn
Astroloog, Anarchist, Schrijver. Voor meer info daarover. Zie mijn website: www.wimduzijn.nl

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: